• paylaş
• twittle
• paylaş
• paylaş

 

 

1. Giriş

 

Uluslararası koruma arayan bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin korunması, hukukun üstünlüğü ilkesinin bir gereğidir. Türkiye, coğrafi konumu itibarıyla sığınma başvurularında transit ve hedef ülke olarak önemli bir yere sahiptir. Türkiye’nin taraf olduğu 1951 Cenevre Sözleşmesi, 1967 Protokolü ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS), mültecilere yönelik hak ve koruma mekanizmalarının çerçevesini çizer. Ancak uygulamada karşılaşılan idari işlemler, sıklıkla yargı denetimine konu olmakta ve içtihatların gelişmesine katkı sunmaktadır.

 

 

2. Uluslararası Koruma Türleri ve Hukuki Statüler

 

Türkiye’de 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK) ile tanımlanan üç tür koruma statüsü vardır:

 

Mülteci: Avrupa ülkelerinden gelen ve bireysel olarak zulüm göreceği riski taşıyan kişilere verilen statü.

 

Şartlı mülteci: Avrupa dışından gelen, 1951 Sözleşmesi şartlarını taşıyan, ancak üçüncü bir ülkeye yerleştirilinceye kadar geçici koruma altındaki kişiler.

 

İkincil koruma: Mülteci veya şartlı mülteci statüsünü alamayan ancak ciddi zarar riski taşıyan kişilere sağlanan koruma.

 

 

Bu statülerin her biri, bireysel başvuru ve yargı yolu açısından farklı süreçlere tabidir.

 

 

 

3. Mülteci Hukuku Kapsamında Açılan Dava Türleri

 

3.1. Uluslararası Koruma Başvurusunun Reddedilmesi Kararlarına Karşı Davalar

 

Göç İdaresi tarafından başvurunun "açıkça dayanaktan yoksun" olduğu, "güvenli üçüncü ülkeye gönderme" gibi gerekçelerle reddedilmesi halinde başvuru sahipleri, 15 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açabilir.

 

Emsal Karar: Danıştay 10. Dairesi, 2021/4776 E., 2022/2556 K.

 

> Mahkeme, başvuru sahibinin ülkesinde maruz kalacağı tehlike yeterince araştırılmadan başvurunun reddedilmesini hukuka aykırı bulmuş, etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine hükmetmiştir.

 

 

 

3.2. Sınır Dışı Etme (Deport) Kararlarına Karşı Açılan Davalar

 

YUKK madde 53-57 uyarınca alınan sınır dışı etme kararlarına karşı 7 gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir. Dava açılması, sınır dışı işlemini durdurur.

 

Emsal Karar: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Jabari v. Turkey, 2000

 

> AİHM, İranlı bir kadının Türkiye’den sınır dışı edilmesinin geri gönderme yasağını (non-refoulement) ihlal ettiğine karar verdi. Türkiye´nin başvuruyu etkili şekilde değerlendirmemesi AİHS madde 3 ve 13´ün ihlali sayıldı.

 

 

 

3.3. İdari Gözetim Kararlarına Karşı Açılan Davalar

 

YUKK madde 57 uyarınca alınan idari gözetim kararları, sulh ceza hâkimlikleri tarafından denetlenir. Kişilerin özgürlüğünün sınırlanması ölçülülük ilkesine tabi olup yargı denetimi zorunludur.

 

Emsal Karar: AYM, B.E. Başvurusu, B. No: 2015/9454, Karar Tarihi: 17/12/2015

 

> Anayasa Mahkemesi, sınır dışı edilme riskiyle idari gözetimde tutulan başvurucunun uzun süre net bilgi verilmeden tutulmasını kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlali saymıştır.

 

 

 

3.4. Geçici Koruma Kapsamındaki Bireylerin Hak İhlalleri

 

Geçici koruma altındaki Suriyeliler hakkında verilen sınır dışı kararlarında, uluslararası hukuk normlarının uygulanması yargı mercilerinin dikkatini çekmektedir.

 

Emsal Karar: AYM, N.D. Başvurusu, B. No: 2019/3890

 

> AYM, Suriyeli başvurucunun ülkesine geri gönderilmesinin yaşam hakkı açısından ciddi tehlike doğuracağını belirterek tedbir kararı vermiştir. Mahkeme, AİHS madde 2 ve 3 çerçevesinde değerlendirme yapmıştır.

 

 

 

 

4. Yargısal Sürecin Özellikleri ve Sorunlar

 

Hukuki Temsil: Yabancıların çoğu avukat yardımına erişememekte, bu da etkili başvuru hakkını zayıflatmaktadır.

 

Dil ve Tercüme Sorunları: Mahkemeye yapılan başvuruların doğru değerlendirilmesi için tercüman desteği kritik önemdedir.

 

Hızlı Sınır Dışı İşlemleri: Bazı durumlarda dava süreci tamamlanmadan sınır dışı işlemleri fiilen gerçekleşmekte, AİHM içtihatlarına aykırı durumlar oluşmaktadır.

 

 

 

5. Uluslararası Koruma ve Anayasa Mahkemesi

 

Anayasa Mahkemesi, bireysel başvurularla iç hukukta önemli bir denetim mekanizması haline gelmiştir. Mahkeme kararlarında, AİHM içtihatlarına büyük ölçüde atıf yapılmaktadır. Özellikle:

 

Etkili başvuru hakkı (Anayasa md. 40 ve AİHS md. 13)

 

Kişi özgürlüğü ve güvenliği (Anayasa md. 19)

 

Yaşam hakkı (Anayasa md. 17 ve AİHS md. 2)

 

İşkence yasağı (Anayasa md. 17/3 ve AİHS md. 3)

 

gibi temel haklar ışığında değerlendirme yapılır.

 

 

 

6. Sonuç ve Değerlendirme

 

Mülteci hukuku alanında açılan davalar, insan hakları hukukunun en hassas alanlarından biridir. Türkiye, yargı sistemi aracılığıyla bu kişilerin haklarını korumakla yükümlüdür. Ancak etkin ve hızlı işleyen bir sistemin kurulması, yargı mercilerinin eğitimi, baroların destekleyici rolü ve uluslararası hukukun gereklerinin içselleştirilmesi büyük önem taşımaktadır. Emsal kararlar, bu alandaki hukuki standardın oluşması açısından belirleyici rol oynamaktadır.

 

 

Yabancılar hukuku ile ilgili merak ettiğiniz hususlarda danışmanlık hizmeti almak için Eskişehir Yabancılar Hukuku Avukatı Avukat Nazlı Kartal ile iletişime geçebilirsiniz. 

 

 

Kaynakça:

 

6458 Sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu

1951 Cenevre Sözleşmesi ve 1967 Protokolü

AİHS ve AİHM Kararları

Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru Kararları

Danıştay Kararları